خودروهای میلیاردی و گواهی اسقاط ۳۵ میلیونی؛ چرا ناکافی و ناعادلانه؟

در حالی که قیمت کارخانه‌ای و بازار آزاد خودروها در سه سال اخیر به صورت چشمگیر افزایش یافته و برخی مدل‌ها به مرزهای میلیاردی رسیده‌اند، نرخ گواهی اسقاط خودروهای سواری فرسوده همچنان بر مبلغ ۳۵ میلیون تومان ثابت مانده است. این شکاف بزرگ میان ارزش خودروهای نو و مبلغ ثابت گواهی اسقاط، انگیزه مالکان برای تحویل و جایگزینی خودروهای فرسوده را به‌شدت کاهش داده است.

ستاد نوسازی ناوگان حمل‌ونقل در اطلاعیه‌ای اعلام کرده نرخ گواهی اسقاط تا اطلاع ثانویه براساس مصوبه سازمان حمایت همان ۳۵ میلیون تومان باقی می‌ماند. در این اطلاعیه به مراکز اسقاط و بازیافت اجازه داده شده که در صورت تمایل، گواهی‌های موجود را با نرخ فعلی عرضه و به‌صورت نقدی به فروش برسانند. با این حال، مسئولان سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران نیز پیش‌تر خبر داده بودند که جلسات نهایی برای بازنگری نرخ گواهی‌ها با سازمان حمایت در حال برگزاری است و تصمیم نهایی پس از جمع‌بندی اعلام خواهد شد.

رشد قیمت خودروها در سه سال اخیر

در خرداد ۱۴۰۲ قیمت کارخانه و بازار چند مدل محبوب داخلی به‌طور قابل توجهی کمتر از امروز بود؛ نمونه‌هایی مانند پژو ۲۰۷ دنده‌ای، دنا پلاس توربوشارژ، تارا، ساینا، کوئیک اس و شاهین در کارخانه و بازار با اختلاف بالا معامله می‌شدند. از آن زمان تاکنون خودروسازان بارها قیمت‌ها را افزایش داده‌اند؛ به‌عنوان نمونه در خرداد سال جاری قیمت کارخانه پژو ۲۰۷ دنده‌ای به بیش از یک میلیارد تومان و در بازار تا دو میلیارد تومان رسید.

مثال و مقایسه قیمت‌ها (خرداد ۱۴۰۲ در برابر خرداد امسال)

- پژو ۲۰۷: از حدود ۳۴۰ میلیون در کارخانه (۱۴۰۲) به حدود ۱.۲۵۰ میلیارد در کارخانه (۱۴۰۳/۱۴۰۴) و بیش از ۲ میلیارد در بازار؛ - دنا پلاس توربوشارژ: رشد چشمگیر از حدود ۵۴۰ میلیون به بیش از ۱.۸۵۰ میلیارد در کارخانه؛ - تارا، ساینا، کوئیک اس و شاهین نیز افزایش‌هایی معادل دوبرابر تا چندبرابر تجربه کرده‌اند.

این افزایش‌های پی‌درپی قیمت کارخانه و بازار آزاد در حالی اتفاق افتاده که مبلغ گواهی اسقاط بی‌تغییر مانده است؛ امری که نقش محرک مالی در فرآیند اسقاط و جایگزینی را تضعیف می‌کند.

چرا گواهی اسقاط باید همگام با قیمت خودرو افزایش یابد؟

قیمت گواهی اسقاط تنها زمانی می‌تواند نقش «محرک» برای فرسوده‌سازی و جایگزینی خودروها را ایفا کند که متناسب با افزایش قیمت خودروهای نو افزایش یابد. در غیر این صورت، انگیزه مالی تحویل خودروهای فرسوده کاهش می‌یابد. طبق محاسباتی که در نسخه‌های مختلف مطرح شده، اگر گواهی اسقاط با رشد قیمت خودروها به‌روز شود، یک خودروی فرسوده دههٔ ۸۰ ممکن است ارزشی نزدیک به ۲۷۰ میلیون تومان پیدا کند، در حالی که اکنون ارزش تقریبی آن تنها حدود ۱۱۰ میلیون تومان بالاتر از ارزش فعلی است؛ اختلافی که تصمیم برای اسقاط را به‌طور معنی‌داری تحت تأثیر قرار می‌دهد.

ابعاد اقتصادی و زیست‌محیطی

افزایش منظم گواهی اسقاط نه تنها انگیزه اقتصادی برای مالکان ایجاد می‌کند بلکه از منظر زیست‌محیطی نیز کمک می‌کند تا خودروهای پرآلاینده و ناایمن از خیابان‌ها جمع‌آوری شوند—مهمی که سیاست‌گذاران حمل‌ونقل و نوسازی ناوگان باید آن را مدنظر قرار دهند.

تأثیر بر بازار، آمار اسقاط و برنامه‌های تشویقی

سال ۱۴۰۳ رکورد قابل توجه بیش از ۳۴۹ هزار خودروی فرسوده اسقاط شده ثبت شد؛ اما با ثبات نرخ گواهی اسقاط و رشد مداوم قیمت خودروهای نو، برنامه‌های جایگزینی و تشویقی فعلی برای سال‌های آینده ممکن است به‌خوبی پاسخگوی نیاز نباشند. در صورتی که نرخ گواهی اصلاح نشود، احتمال دارد آمار اسقاط در سال‌های آتی کاهش یابد و روند جایگزینی خودروهای فرسوده با خودروهای نو کند شود.

راهکارها و پیشنهادها

- بازنگری دوره‌ای و شفاف نرخ گواهی اسقاط با فرمول مبتنی بر میانگین رشد قیمت خودرو؛ - ارائه تسهیلات مالی یا تخفیف در خرید خودروهای کم‌مصرف و کم‌آلاینده به مالکان خودروهای اسقاطی؛ - افزایش اطلاع‌رسانی و شفاف‌سازی درباره مزایای اقتصادی و زیست‌محیطی اسقاط؛ - ایجاد مکانیزم‌های بازارمحور برای تعیین نرخ گواهی در سامانه نوسازی ناوگان تا عرضه و تقاضا بهتر تنظیم شود.

نتیجه‌گیری

ثبات نرخ ۳۵ میلیون تومانی گواهی اسقاط در برابر رشد سریع قیمت خودروها یک نابهنگامی آشکار در سیاست‌گذاری حمل‌ونقل کشور است. برای حفظ انگیزه مالکان و تسریع نوسازی ناوگان شخصی، به‌روزرسانی منظم و منطقی گواهی اسقاط ضروری است. در کنار اصلاح نرخ، ترکیب مشوق‌های مالی و سیاست‌های حمایتی می‌تواند به خروج تدریجی خودروهای فرسوده از خیابان‌ها، کاهش آلودگی و افزایش ایمنی کمک کند.

اگر سازمان‌های مسئول هر چه سریع‌تر فرمول بازنگری نرخ را اعلام کنند، بازار اسقاط و نوسازی ناوگان می‌تواند تعادل بهتری میان منافع مالکان، تولیدکنندگان و اهداف زیست‌محیطی برقرار سازد.