کاهش اختلاف قیمت کارخانه تا بازار؛ پیام تازه بازار خودرو

در دو ماه اخیر، بازار خودرو ایران سیگنال‌های روشنی از تغییر رفتار قیمتی ارسال کرده است. کاهش قیمت محصولات دو خودروساز بزرگ کشور و همگرایی قیمت کارخانه و بازار، نشان‌دهنده کاهش انگیزه‌های سوداگری و تضعیف رانت توزیع خودرو است. بررسی‌های میدانی و آمارهای منتشرشده حاکی از افت قابل‌توجه فاصله قیمت‌هاست که هم در حجم تقاضا و هم در فعالیت بازار حواله بازتاب یافته است.

کاهش فاصله قیمت کارخانه تا بازار؛ ارقام و معنا

طبق گزارش‌ها، میانگین اختلاف قیمت محصولات ایران‌خودرو و سایپا (از کارخانه تا بازار) به ۶ و ۶۵ درصد رسیده است (به ترتیب برای ایران‌خودرو و سایپا). این رقم در مقایسه با میانگین اختلاف قیمتی اردیبهشت ماه که برای ایران‌خودرو و سایپا به‌ترتیب حدود ۶۵ و ۸۴.۹ درصد گزارش شده بود، نشان‌دهنده کاهش قابل‌توجه شکاف قیمتی است. کاهش این فاصله بیش از همه به معنی کوچک‌تر شدن رانت حاصل از تخصیص خودرو است؛ رانت بزرگی که در سال ۱۴۰۴ حدود ۵۵۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده و در سال‌های گذشته بخش زیادی از آن به جای تولید، نصیب واسطه‌ها شده است.

افت چشم‌گیر تقاضا در طرح‌های فروش

آمار مشارکت در طرح‌های فروش نیز تغییرات را تایید می‌کند؛ در دوره سیزدهم تعداد متقاضیان حدود ۱.۷ میلیون نفر بوده که در مقایسه با بیش از ۶ میلیون مشارکت‌کننده در دوره دوازدهم، کاهش نزدیک به ۷۵ درصدی را نشان می‌دهد. این افت تقاضا نشانه‌ای دیگر از کم‌رنگ شدن انگیزه‌های سوداگرانه است و بر کاهش جذابیت فعالیت واسطه‌گری دلالت دارد.

تأثیر بر بازار حواله؛ رکود و کاهش حاشیه سود

یکی از مشهودترین پیامدهای همگرایی قیمت کارخانه و بازار، ورود بازار خرید و فروش حواله به فاز رکود است. حاشیه سود معاملات حواله به شدت پایین آمده و قیمت پایه بسیاری از حواله‌ها به بازه ۲۰ تا ۸۰ میلیون تومان کاهش یافته است. کاهش شکاف قیمتی موجب شده انگیزه عرضه حواله‌ها برای فروشندگان کاهش یابد و بسیاری از مالکان حواله به‌جای فروش فوری، حواله یا خودرو را نگه داشته‌اند به این امید که قیمت‌ها دوباره افزایش یابد.

نمونه‌های معاملاتی و نبود تقاضا

در برخی آگهی‌های فروش حواله، قیمت پایه تعیین‌شده برای حواله‌ها رقمی اندک است؛ برای نمونه سورن پلاس XU7P حدود ۲۰ میلیون، رانا حدود ۲۵ میلیون و تارا حدود ۵۰ میلیون تومان اعلام شده، اما فروشندگان از نبود خریدار کافی خبر می‌دهند و بازار حواله به روال سابق خود بازنگشته است.

مقایسه اختلاف قیمت چند محصول منتخب

بررسی جزئی‌تر نشان می‌دهد اختلاف قیمت محصولات مختلف در خردادماه به طور مشخصی کاهش یافته است اما همچنان در برخی محصولات فاصله قابل‌توجهی وجود دارد:

ایران‌خودرو

- بیشترین اختلاف قیمت در میان محصولات ایران‌خودرو در خرداد به پژو ۲۰۷ TU5P اتوماتیک اختصاص دارد؛ قیمت کارخانه‌ای این خودرو حدود ۲.۱ میلیارد تومان و قیمت بازار آزاد آن حدود ۲.۴ میلیارد تومان اعلام شده که معادل اختلافی نزدیک به ۱۲.۴ درصد است. این در حالی است که شکاف قیمتی این مدل در اردیبهشت‌ماه به حدود ۱۰۴ درصد رسیده بود. 
- پژو ۲۰۷ معمولی نیز در خرداد با اختلاف حدود ۱۴۵ میلیون تومان معادل ۹.۸ درصد معامله شده؛ رقمی که نسبت به اختلاف ۷۶۷ میلیون تومانی یا ۶۸.۳ درصد در اردیبهشت کاهش چشمگیری را نشان می‌دهد. 
- در مقابل، سورن پلاس XU7P کمترین اختلاف قیمت را در میان محصولات ایران‌خودرو دارد؛ فاصله قیمت کارخانه تا بازار این خودرو در خرداد به حدود ۳۰ میلیون تومان معادل ۱.۹ درصد رسیده در حالی که در اردیبهشت این اختلاف ۶۳۸ میلیون تومان یا ۵۳ درصد بود. 
- تارا دستی نیز کاهش ملموسی را تجربه کرده؛ اختلاف آن از ۹۵۳ میلیون تومان (۶۵.۸ درصد) در اردیبهشت به ۶۲ میلیون تومان (۳.۲ درصد) در خرداد رسیده است.

سایپا

- اگرچه در محصولات سایپا فاصله قیمت هنوز قابل توجه است، اما روندی کاهشی مشاهده می‌شود. شاهین G با اختلاف ۸۵۵ میلیون تومانی معادل ۷۴.۶ درصد بیشترین شکاف قیمت را در خرداد ثبت کرده؛ رقمی که نسبت به اردیبهشت (حدود ۱.۲ میلیارد تومان یا ۱۱۴.۲ درصد) کاهش یافته است. 
- اطلس S با اختلاف ۴۷۵ میلیون تومان معادل ۵۶.۹ درصد کمترین اختلاف را در میان محصولات منتخب سایپا دارد که این رقم نیز نسبت به اردیبهشت (۵۶۷ میلیون تومان یا ۷۰.۶ درصد) کاهش نشان می‌دهد.

نظر کارشناسان و پیشنهادها

کارشناسان بازار خودرو معتقدند کاهش فاصله قیمت کارخانه و بازار می‌تواند به بهبود وضعیت مالی خودروسازان و کاهش جذابیت واسطه‌گری کمک کند، اما مشکل اصلی یعنی کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان، به‌ویژه در دهک‌های کم‌درآمد، همچنان پابرجاست. از منظر سیاست‌گذاری، تا زمانی که خودروهای عرضه‌شده در طرح‌های فروش عمدتاً به دست واسطه‌ها برسد، اهداف توزیع عادلانه خودرو محقق نخواهد شد.

پیشنهاد سیاستی

بر این اساس، پیشنهاد شده به‌جای ادامه سازوکارهای توزیع رانتی، سیاست‌های حمایتی هدفمند مانند اعطای تسهیلات کم‌بهره به خریداران واقعی در دستور کار قرار گیرد تا دسترسی مصرف‌کنندگان نهایی به خودرو تسهیل شود. حسن کریمی‌سنجری، کارشناس صنعت خودرو، با اشاره به تفاوت عملکرد خودروسازان دولتی و خصوصی، می‌گوید شرکت‌های خصوصی به دلیل وابستگی بقای خود به سودآوری حساس‌تر به اختلاف قیمت کارخانه و بازار هستند و تلاش می‌کنند این فاصله را کاهش دهند؛ در حالی که این دغدغه در خودروسازان دولتی کمتر مشاهده می‌شود. 
وی همچنین تاکید کرده بخش عمده خودروهایی که با قیمت کارخانه عرضه می‌شوند به دست مصرف‌کننده واقعی نمی‌رسد و واسطه‌ها نقش پررنگی در شکل‌دهی بازار دارند؛ بنابراین حمایت از مصرف‌کننده باید از مسیر ابزارهایی مانند پرداخت وام‌های کم‌بهره و مکانیزم‌های شناسایی خریداران واقعی دنبال شود.

جمع‌بندی

تحولات اخیر نشان می‌دهد بازار خودرو ایران در حال عبور از دوره‌ای است که فاصله قیمتی گسترده، سودهای کلان واسطه‌گری را رقم می‌زد. کاهش شکاف قیمت کارخانه تا بازار و افت تقاضا در طرح‌های فروش نشانه‌هایی از تضعیف انگیزه‌های سوداگری است، اما برای دستیابی به اهداف توزیع عادلانه و بهبود وضعیت دسترسی مصرف‌کنندگان، اجرای سیاست‌های حمایتی و اصلاح سازوکار توزیع ضروری به نظر می‌رسد.