چند خودرو فرسوده در ایران؟ برنامه نوسازی و مشوق ها

پرسش «چه تعداد خودروی فرسوده در ایران در حال تردد است؟» بیش از یک آمار صرف است؛ این مسئله مستقیم با آلودگی هوا، مصرف سوخت، ایمنی رانندگان و هزینه‌های نگهداری خانواده‌ها و حمل‌ونقل عمومی ارتباط دارد. طبق اعلام مدیر ستاد نوسازی ناوگان حمل‌ونقل ایدرو، نزدیک به 41 میلیون و 200 هزار دستگاه خودرو و موتورسیکلت در کشور تردد می‌کنند که حدود 22 میلیون دستگاه — یعنی بیش از نیمی از ناوگان — در مرز فرسودگی قرار دارند یا قابلیت اسقاط را دارند. برای بازار خودرو ایران، این عدد نشان‌دهنده فشار همزمان روی تقاضای نوسازی، نیاز به تسهیلات و برنامه‌ریزی بلندمدت است.

آمار و تقسیم‌بندی فرسودگی

خودروهای سواری و موتورسیکلت‌ها

بخش عمده فرسودگی مربوط به خودروهای سواری و موتورسیکلت‌هاست. از مجموع حدود 41 میلیون دستگاه، نزدیک به 22.4 میلیون خودرو سواری در حال تردد هستند که اگر سن فرسودگی را طبق آمار نیروی انتظامی 10 سال در نظر بگیریم، حدود 7.5 میلیون خودرو عملاً فرسوده یا در مرز فرسودگی محسوب می‌شوند. اگر معیار سخت‌گیرانه‌تری مثل 20 سال اعمال شود، حدود 2.6 میلیون خودرو بیش از 20 سال عمر دارند؛ یعنی بیش از 2.5 میلیون دستگاه در عمل مشمول محدودیت‌هایی مانند ممنوعیت تعویض پلاک، محدودیت دریافت کارت سوخت و موانع ورود به طرح‌های ترافیکی هستند.

موتورسیکلت‌ها؛ اولویت نوسازی

در حوزه موتورسیکلت‌ها عدد قابل توجهی وجود دارد: از حدود 13 میلیون و 700 هزار موتورسیکلت فعال، تقریباً 11.3 میلیون دستگاه (حدود 80 درصد) فرسوده‌اند. همچنین 80 درصد موتورسیکلت‌های فرسوده کاربراتوری هستند که آلودگی‌زایی آنها چند برابر موتورسیکلت‌های انژکتوری است. به همین سبب اولویت نوسازی ستاد، جایگزینی موتورسیکلت‌های کاربراتوری با نمونه‌های انژکتوری یا برقی است.

قوانین، محدودیت‌ها و استثناها

طبق ماده 8 قانون هوای پاک و ماده 10 قانون ساماندهی صنعت خودرو، خودروهای بالای 20 سال یا آنهایی که فرسودگی‌شان محرز است، مشمول محدودیت‌هایی از جمله محدودیت تردد، کارت سوخت، بیمه، تعویض پلاک و ورود به طرح ترافیک می‌شوند. با این وجود، اجرای کامل این محدودیت‌ها در همه شهرها امکان‌پذیر نیست؛ برای مثال تعویض پلاک خودروهای فرسوده در کلان‌شهرها انجام نمی‌شود و اجرای برخی محدودیت‌ها به دلایل اجتماعی و عملیاتی به تعویق افتاده است.

مشوق‌ها و تسهیلات نوسازی

معافیت پنج‌ساله ثبت در سامانه اسقاط

آیین‌نامه اجرایی ماده 10 برای ترغیب مالکان خودروهای فرسوده، امتیازی در نظر گرفته است: مالکانی که در «سامانه نوسازی و اسقاط خودرو فرسوده» ثبت‌نام کنند تا پنج سال از بعضی محدودیت‌ها معاف خواهند بود؛ به عبارت دیگر در این دوره به دلیل فرسودگی جریمه یا اعمال محدودیت تردد نمی‌شوند (قابل ذکر است این معافیت‌ها در کلان‌شهرها محدودیت اجرایی دارند).

تسهیلات مالی برای تاکسی‌ها و موتورسیکلت‌ها

یکی از اولویت‌های برنامه نوسازی، ناوگان عمومی است. تاکسی‌های دوگانه‌سوز در کلان‌شهرها به‌جز تهران، از تسهیلات 400 میلیون تومانی بهره‌مند می‌شوند و تاکنون حدود 300 دستگاه در فاز اول دریافت تسهیلات قرار گرفته‌اند. برای موتورسیکلت‌ها نیز بسته حمایتی تعریف شده: تسهیلات 200 میلیون تومانی برای جایگزینی موتورسیکلت‌های بنزینی و 300 میلیون تومانی برای موتورسیکلت‌های برقی، با دوره بازپرداخت تا 36 ماه، به عنوان دافع برای کاهش آلودگی و تشویق به استفاده از موتورسیکلت‌های پاک پرداخت می‌شود.

فرآیند اسقاط و نوسازی در بازار ایران

افرادی که قصد نوسازی دارند می‌توانند در طرح‌های جایگزینی خودروسازان شرکت کنند تا بدون ورود به فرایند قرعه‌کشی، خودروی جدید دریافت کنند. با این حال منابع اختصاص یافته به خرید خودرو بیشتر به نفع نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی بوده و برای نوسازی ناوگان شخصی تسهیلات بانکی کمتری تخصیص می‌یابد. با توجه به روند قیمت خودرو در بازار ایران، که تحت تأثیر تورم، نرخ ارز و سیاست‌های تخصیص قطعات قرار دارد، دریافت تسهیلات و شرکت در طرح‌های جایگزینی می‌تواند گزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه برای خانوارها باشد.

تأثیر نوسازی بر آلودگی و مصرف سوخت

نوسازی بخشی از خودروهای فرسوده نتایج ملموسی داشته است: در دو سال اخیر حدود 540 هزار دستگاه اسقاط شده که برآورد شده نزدیک به 10 درصد از آلودگی هوای ناشی از ناوگان حمل‌ونقل کاهش یافته است. همچنین این نوسازی‌ها باعث صرفه‌جویی حدود 1.6 میلیارد لیتر بنزین شده که به‌صورت متوسط روزانه نزدیک به 2.5 میلیون لیتر کاهش مصرف را نشان می‌دهد؛ رقمی که اهمیت آن در شرایط کمبود عرضه سوخت و ناترازی مصرف‌پذیری کشور روشن است.

مشخصات فنی، عملکرد و جایگاه بازار خودروهای جایگزین

موتورسیکلت‌های برقی در برابر بنزینی

موتورسیکلت‌های برقی با برد عملیاتی 50 تا 120 کیلومتر، هزینه نگهداری پایین و صفر آلایندگی موضعی، انتخابی جذاب برای شهرهای بزرگ هستند. هزینه خرید اولیه بالاتر از برخی موتورسیکلت‌های کاربراتوری است اما با توجه به یارانه‌ها و تسهیلات 300 میلیونی، بازپرداخت و هزینه‌های جاری پایین می‌تواند برای رانندگان پیک و تاکسی‌های موتوری اقتصادی باشد. در مقایسه با کشورهای حوزه خاورمیانه، ایران در پذیرش موتورسیکلت برقی عقب‌تر از بعضی بازارهای امارات و عربستان است اما تسهیلات دولتی می‌تواند سرعت گذار را افزایش دهد.

خودروهای نو داخلی و خارجی

در بازار ایران، بخش عمده خودروهای جایگزین توسط خودروسازان داخلی (ایران‌خودرو، سایپا و دیگران) عرضه می‌شود که از نظر قطعات و تعمیرپذیری برای مالک ایرانی مزیت دارند. مشخصات فنی خودروهای نو غالباً شامل استانداردهای آلایندگی بالاتر، مصرف سوخت کمتر نسبت به خودروهای قدیمی و امکانات ایمنی بهتر است؛ اما محدودیت واردات و نوسان قیمت ارز، قیمت نهایی خودروها را در مقایسه با بازار خاورمیانه افزایش داده است. برای مصرف‌کننده ایرانی، انتخاب میان خرید خودروی نو با قیمت بالا یا استفاده از تسهیلات اسقاط و دریافت خودروی جایگزین با اولویت ناوگان عمومی، یک تصمیم اقتصادی و اجتماعی همزمان است.

نتیجه‌گیری و توصیه برای مصرف‌کنندگان ایرانی

نوسازی ناوگان فرسوده یک ضرورت زیست‌محیطی و اقتصادی است. اگر مالک خودرو یا موتورسیکلت فرسوده هستید، ثبت‌نام در سامانه نوسازی، بررسی بسته‌های تسهیلاتی و ارزیابی گزینه‌های موتورسیکلت برقی یا خودروهای نو داخلی می‌تواند هزینه‌های طولانی‌مدت شما را کاهش دهد و سهم شما در کاهش آلودگی را افزایش دهد. برای سیاست‌گذاران و شرکت‌های خودروسازی نیز تمرکز روی افزایش تولید خودروهای پاک و ارائه تسهیلات هدف‌مند می‌تواند به بهبود کیفیت هوای شهرها و توازن بازار خودرو در ایران کمک کند.