مالکیت خودرو در دهک های پایین و تاثیر سهمیه بندی

در بحث‌های اخیر پیرامون اجرای سهمیه‌بندی بنزین بر پایه کد ملی، این فرض مطرح شده که دهک‌های پایین به‌خاطر نداشتن خودرو از تغییرات قیمت سوخت در امان خواهند بود. اما میثم ظهوریان، نماینده مجلس، با استناد به داده‌های پایگاه رفاهی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی می‌گوید بخش قابل‌توجهی از همین خانوارها مالک خودرو هستند و بنابراین افزایش قیمت بنزین تأثیر مستقیم بر هزینه‌های آن‌ها خواهد داشت.

آمار مالکیت خودرو در دهک‌های پایین

۴۰ و ۴۷ درصد؛ چه معنایی دارد؟

بر اساس آماری که ظهوریان منتشر کرده است، حدود ۴۰ درصد از خانوارهای پنج دهک پایین درآمدی صاحب خودرو هستند و اگر بررسی گسترده‌تری انجام شود، این سهم در میان هفت دهک پایین به حدود ۴۷ درصد می‌رسد. این داده‌ها نشان می‌دهد نمی‌توان تمام خانوارهای کم‌درآمد را به‌عنوان کسانی که از افزایش قیمت سوخت مصون‌اند، در نظر گرفت.

بار مالی افزایش قیمت بنزین بر خانوارهای صاحب خودرو

برآورد افزایش هزینه ماهانه

ظهوریان با اشاره به فرض افزایش قیمت بنزین در بازار تا حدود ۶۰ هزار تومان در صورت اجرای طرح جدید سهمیه‌بندی، برآورد کرده که به‌طور میانگین هر خانوار دارای خودرو در دهک‌های پایین ممکن است حدود ۶ میلیون تومان در ماه هزینه‌های سوخت بیشتری متحمل شود. برای خانوارهایی که درآمد محدودی دارند، این مقدار می‌تواند بخش قابل‌توجهی از بودجه ماهانه را به خود اختصاص دهد و فشار بر هزینه‌های ضروری مانند خوراک، مسکن و درمان را افزایش دهد.

نقش خودروهای فرسوده در افزایش هزینه‌ها

ظهوریان همچنین تأکید کرده که ترکیب خودروهای متعلق به خانوارهای کم‌درآمد معمولاً به سوی خودروهای قدیمی‌تر و پرمصرف‌تر متمایل است. در نتیجه، افزایش قیمت بنزین نه‌تنها مستقیماً هزینه سوخت را بالا می‌برد، بلکه به‌خاطر مصرف بالاتر این خودروها هزینه واقعی استفاده از خودرو برای این گروه می‌تواند بیش از برآورد میانگین باشد. به عبارت دیگر، سیاست‌گذاری که قیمت سوخت را صرفاً به‌صورت یک عدد ثابت تغییر دهد، بدون توجه به وضعیت فنی و مصرفی ناوگان خانوارها آثار توزیعی متفاوت و نامتوازنی خواهد داشت.

موانع کاهش مصرف برای خانوارهای کم‌درآمد

یکی از دلایل مهمی که کاهش مصرف بنزین برای برخی خانوارها دشوار است، محدودیت در انتخاب محل زندگی و کار است. خانوارهای کم‌درآمد اغلب امکان جابه‌جایی به مناطق نزدیک‌تر به محل کار یا تغییر محل سکونت را ندارند؛ بنابراین راهکارهایی مانند کوتاه‌تر کردن مسیرهای روزانه یا تغییر محل اقامت برای کاهش مصرف بنزین در کوتاه‌مدت برای آن‌ها قابل‌اتکا نیست. این محدودیت جغرافیایی و اقتصادی سیاست‌های افزایش قیمت سوخت را برای این گروه سخت‌تر و تحمیل‌کننده‌تر می‌کند.

برندگان و بازندگان سهمیه‌بندی؛ چه شاخص‌هایی باید دیده شود؟

آمار مطرح‌شده توسط نماینده مجلس نشان می‌دهد که ارزیابی آثار سهمیه‌بندی بنزین با نگاه صرف به خانوارهای فاقد خودرو ناقص خواهد بود. بخشی از دهک‌های پایین نیز مالک خودرو هستند و افزایش هزینه سوخت به‌صورت مستقیم بر بودجه آن‌ها تأثیر می‌گذارد. بنابراین، در صورت تصویب و اجرای هرگونه طرح جدید بنزینی لازم است شاخص‌هایی مانند نوع خودرو، میزان مصرف واقعی، فاصله محل سکونت تا محل کار و ترکیب درآمدی خانوارها در محاسبات توزیعی وارد شود تا از ایجاد فشار ناخواسته بر بخشی از اقشار آسیب‌پذیر جلوگیری شود.

نتیجه‌گیری

جمع‌بندی داده‌ها و اظهارات نماینده مجلس این پیام را دارد که سیاست‌گذاران در طراحی و اجرای طرح‌های مرتبط با قیمت و سهمیه‌بندی بنزین باید از یک نگاه یک‌بعدی پرهیز کنند. توجه به توزیع مالکیت خودرو در میان دهک‌های درآمدی، وضعیت مصرفی و فرسودگی ناوگان خانوارها و محدودیت‌های جغرافیایی و اقتصادی خانوارهای کم‌درآمد، نکاتی هستند که می‌توانند تعیین‌کننده تلاش برای کاهش اثرات نامطلوب این سیاست‌ها باشند. در غیر این صورت، طرح‌هایی که هدف آن‌ها حمایت از اقشار کم‌درآمد است ممکن است بخش‌هایی از همین گروه را با افزایش هزینه‌های ماهانه مواجه سازد.