پس از نزدیک به ۲۰ سال، موضوع اجرای تست سلامت روان برای متقاضیان گواهینامه رانندگی بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است. پلیس راهور و سازمان نظام روان‌شناسی در حال بررسی راهکارهایی هستند که بتواند این بخش از مقررات صدور گواهینامه را عملیاتی کند؛ موضوعی که در صورت اجرا، روند دریافت گواهینامه خودرو و ارزیابی صلاحیت رانندگان را وارد مرحله‌ای تازه خواهد کرد.
در حال حاضر، متقاضیان گواهینامه باید آزمایش‌های پزشکی، معاینه بینایی و دیگر بررسی‌های جسمی را پشت سر بگذارند. با این حال، ارزیابی مشخص و یکپارچه‌ای برای سلامت روان در فرآیند صدور گواهینامه وجود ندارد. پرسش اصلی این است که آیا این طرح به‌زودی برای همه رانندگان اجباری می‌شود یا فقط گروه‌های خاص، مانند رانندگان پرخطر و افراد دارای سوابق تخلف، مشمول آن خواهند شد؟
قانونی قدیمی که هنوز به‌طور کامل اجرا نشده است
بر اساس آیین‌نامه راهنمایی و رانندگی، سلامت جسمی و روانی فرد باید پیش از صدور گواهینامه بررسی شود. این الزام قانونی از سال‌ها قبل وجود داشته، اما بخش مربوط به سلامت روان در عمل اجرایی نشده است. به همین دلیل، بسیاری از افرادی که امروز پشت فرمان خودروهای سواری، موتورسیکلت‌ها، خودروهای تجاری و وسایل نقلیه عمومی می‌نشینند، فقط از نظر توانایی جسمی و بینایی ارزیابی شده‌اند.
مسئولیت اجرای این بخش طبق مقررات بر عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی گذاشته شده است. با این حال، نبود زیرساخت مناسب، کمبود روان‌پزشک و روان‌شناس در شهرهای کوچک، دشواری دسترسی در مناطق دورافتاده و مشخص نبودن فرآیند ارجاع، از مهم‌ترین دلایلی است که اجرای عمومی این طرح را برای مدت طولانی به تعویق انداخته است.
بررسی سلامت روان با معاینه معمول پزشکی تفاوت دارد. هدف آن، شناسایی وضعیت‌هایی است که ممکن است تمرکز راننده، قدرت تصمیم‌گیری، کنترل هیجانات یا واکنش او در موقعیت‌های اضطراری را مختل کند؛ نه اینکه هر فرد دارای سابقه مشکلات روانی از رانندگی محروم شود.
همکاری پلیس راهور و سازمان نظام روان‌شناسی
پیگیری جدی‌تر این موضوع در دو تا سه سال اخیر آغاز شده است. ابتدا موضوع در نشست‌های داخلی پلیس راهور مطرح شد و پس از آن، جلسات مشترکی با سازمان نظام روان‌شناسی برگزار شد. پس از مدتی وقفه، این مذاکرات دوباره ادامه پیدا کرده و دومین نشست مشترک با حضور مسئولان راهور، نمایندگان دانشگاه علوم انتظامی، استادان حوزه مشاوره و روان‌شناسی و گروهی از متخصصان این حوزه برگزار شده است.
یکی از پیش‌شرط‌های اصلی اجرای موفق این طرح، ایجاد شبکه‌ای گسترده از مراکز معتبر ارزیابی است. سازمان نظام روان‌شناسی نیز در حال توسعه مجوز فعالیت متخصصان در نقاط مختلف کشور است تا متقاضیان گواهینامه در شهرهای کوچک مجبور نباشند برای یک غربالگری اولیه به مراکز استان‌ها یا شهرهای بزرگ سفر کنند.
این موضوع از نظر هزینه، زمان و عدالت در دسترسی اهمیت زیادی دارد. اگر فرآیند ارزیابی فقط در چند شهر بزرگ انجام شود، احتمال ایجاد صف‌های طولانی، افزایش هزینه دریافت گواهینامه و نابرابری میان متقاضیان شهری و روستایی وجود خواهد داشت.
تست سلامت روان گواهینامه چگونه انجام می‌شود؟
مرحله نخست؛ غربالگری اولیه
مدل پیشنهادی فعلی بر پایه یک غربالگری اولیه در مراکز روان‌شناسی مورد تأیید سازمان نظام روان‌شناسی طراحی شده است. در این مرحله، وضعیت عمومی متقاضی، توانایی تمرکز، کنترل هیجانات، شیوه تصمیم‌گیری و واکنش احتمالی او در شرایط پراسترس بررسی می‌شود. این ارزیابی می‌تواند از طریق گفت‌وگو، پرسش‌نامه‌های استاندارد و آزمون‌های شناختی انجام شود.
این مرحله قرار نیست جایگزین آموزش رانندگی یا آزمون عملی شود. حتی اگر فرد از نظر روانی شرایط مناسبی داشته باشد، همچنان باید دوره آموزش رانندگی، آزمون آیین‌نامه و امتحان عملی را با موفقیت پشت سر بگذارد. در واقع، تست سلامت روان یکی از حلقه‌های تکمیلی زنجیره ایمنی تردد در جاده‌ها خواهد بود.
مرحله دوم؛ ارجاع به روان‌پزشک
اگر در غربالگری اولیه نشانه‌ای جدی یا شرایطی خاص مشاهده شود، متقاضی برای بررسی تخصصی‌تر به روان‌پزشک ارجاع خواهد شد. این ارجاع ممکن است در همان شهر یا در صورت نبود متخصص، در شهر دیگری انجام شود. روان‌پزشک در این مرحله بررسی می‌کند که آیا وضعیت فرد واقعاً بر توانایی رانندگی ایمن تأثیر می‌گذارد یا خیر.
در صورت تأیید صلاحیت، فرآیند صدور گواهینامه ادامه پیدا می‌کند. اما اگر اختلال یا شرایطی تشخیص داده شود که کنترل خودرو، تشخیص خطر، رعایت قوانین یا واکنش سریع راننده را مختل کند، صدور گواهینامه می‌تواند موقتاً متوقف شود. در چنین شرایطی، فرد باید مراحل درمان، کنترل بیماری و ارزیابی مجدد را طی کند.
چرا سلامت روان راننده برای ایمنی خودرو اهمیت دارد؟
بر اساس آماری که در جریان پیگیری‌های اخیر مطرح شده، حدود ۷۰ درصد تلفات تصادفات جاده‌ای کشور با خطاهای انسانی ارتباط دارد. خطای انسانی فقط به بی‌احتیاطی، سرعت غیرمجاز یا ضعف در آموزش رانندگی محدود نمی‌شود. شرایط روحی و روانی راننده نیز می‌تواند بر نحوه استفاده از خودرو و واکنش او در موقعیت‌های خطرناک اثر مستقیم بگذارد.
راننده‌ای که تمرکز کافی ندارد، درگیر خشم شدید است، رفتارهای تکانشی نشان می‌دهد یا در تشخیص موقعیت‌های واقعی دچار مشکل می‌شود، ممکن است حتی در پشت فرمان خودرویی با تجهیزات ایمنی پیشرفته نیز تصمیم‌های پرخطر بگیرد. سامانه‌هایی مانند ترمز اضطراری خودکار، هشدار خروج از خط، کنترل پایداری الکترونیکی و کروزکنترل تطبیقی می‌توانند احتمال تصادف را کاهش دهند، اما هیچ فناوری‌ای نمی‌تواند به‌طور کامل جایگزین هوشیاری و تصمیم‌گیری درست راننده شود.
در برخی مباحث کارشناسی، اختلالات شخصیتی، حالات پارانوئید، اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی و آستانه تحمل پایین به‌عنوان عواملی مطرح شده‌اند که در صورت تأثیرگذاری بر رفتار فرد، می‌توانند احتمال بروز حادثه را افزایش دهند. با این حال، وجود تشخیص پزشکی به‌تنهایی نباید به معنای ممنوعیت رانندگی باشد. معیار اصلی باید میزان تأثیر واقعی وضعیت فرد بر ایمنی رانندگی باشد.
.avif)
ارتباط سلامت روان با مشخصات و عملکرد خودرو
هر خودرو، از یک هاچ‌بک شهری اقتصادی تا یک شاسی‌بلند قدرتمند یا خودروی تجاری سنگین، ویژگی‌های فنی متفاوتی دارد. توان موتور، شتاب‌گیری، وزن خودرو، نوع جعبه‌دنده، سیستم انتقال قدرت و عملکرد ترمزها بر نحوه کنترل آن اثر می‌گذارند. با این حال، استفاده ایمن از هر وسیله نقلیه به وضعیت راننده نیز وابسته است.
خودروهای مدرن با طراحی ارگونومیک کابین، دید بهتر، دوربین ۳۶۰ درجه، حسگرهای پارک و سامانه‌های کمک‌راننده تلاش می‌کنند فشار کاری راننده را کاهش دهند. اما این تجهیزات نباید باعث اعتمادبه‌نفس کاذب یا کاهش توجه شوند. یک راننده مضطرب، عصبانی یا فاقد تمرکز ممکن است حتی هنگام رانندگی با یک خودروی ایمن و مجهز، از قابلیت‌های آن به شکل نادرست استفاده کند.
از سوی دیگر، خودروهای پرقدرت با شتاب بالا و سرعت نهایی بیشتر، به کنترل هیجانات و پیش‌بینی دقیق‌تری نیاز دارند. در خودروهای سنگین نیز فاصله ترمز، نقاط کور و ابعاد بدنه، حساسیت تصمیم‌گیری را افزایش می‌دهد. بنابراین سلامت روان در کنار آموزش فنی، مشخصات خودرو و مهارت رانندگی باید بخشی از نگاه جامع به ایمنی جاده‌ای باشد.
تجربه کشورهای دیگر در ارزیابی رانندگان
بررسی قوانین کشورهای مختلف نشان می‌دهد ارزیابی روان‌شناختی یا شناختی در برخی نظام‌های صدور گواهینامه وجود دارد، اما یک الگوی واحد در همه کشورها اجرا نمی‌شود.
برزیل
در برزیل، ارزیابی روان‌شناختی بخشی رسمی از مراحل دریافت گواهینامه است و متقاضی باید این مرحله را پیش از تکمیل فرآیند صدور پشت سر بگذارد. این ارزیابی با هدف سنجش ویژگی‌هایی مانند تمرکز، واکنش و کنترل رفتاری انجام می‌شود.
آلمان
در آلمان برای همه متقاضیان، تست روان‌شناختی عمومی و یکسان وجود ندارد. با این حال، اگر درباره صلاحیت فرد برای رانندگی تردیدی ایجاد شود، امکان درخواست معاینه پزشکی یا ارزیابی روان‌شناختی وجود دارد. این رویکرد بیشتر بر بررسی موردی و متناسب با شرایط راننده استوار است.
لهستان، ژاپن و استرالیا
در لهستان، ارزیابی روان‌شناختی برای برخی گروه‌های رانندگان و شرایط مشخص قانونی اجباری است. در ژاپن نیز به‌ویژه برای رانندگان مسن، توانایی‌های شناختی و صلاحیت ادامه رانندگی مورد توجه قرار می‌گیرد. استرالیا هم در صورت وجود بیماری یا شرایطی که بتواند رانندگی ایمن را تحت تأثیر قرار دهد، وضعیت سلامت فرد را در فرآیند احراز صلاحیت بررسی می‌کند.
این نمونه‌ها نشان می‌دهند که سلامت روان و توانایی شناختی می‌تواند بخشی از استانداردهای ایمنی رانندگی باشد، اما الزام آن برای همه افراد، گروه‌های سنی و انواع گواهینامه یکسان نیست.
آیا رانندگان پرخطر نیز ارزیابی می‌شوند؟
یکی از پیشنهادهای مهم مطرح‌شده این است که بررسی سلامت روان فقط به افراد متقاضی گواهینامه جدید محدود نشود. رانندگان پرخطر، افرادی با تخلفات مکرر، کسانی که بارها مرتکب رانندگی خطرناک شده‌اند و رانندگانی که در تصادفات متعدد نقش داشته‌اند نیز ممکن است در آینده برای ارزیابی تخصصی معرفی شوند.
چنین رویکردی می‌تواند از نظر ایمنی جاده‌ها مؤثر باشد، زیرا تخلف مکرر همیشه فقط نتیجه ناآگاهی از قوانین نیست. گاهی رفتار پرخطر، پرخاشگری پشت فرمان، بی‌توجهی مداوم به علائم یا ناتوانی در کنترل هیجانات نیازمند بررسی عمیق‌تر است. در این مدل، تست سلامت روان از یک مرحله اداری برای دریافت گواهینامه فراتر می‌رود و به ابزاری برای شناسایی و مدیریت رانندگان پرخطر تبدیل می‌شود.
البته اجرای چنین برنامه‌ای باید با حفظ محرمانگی اطلاعات پزشکی، رعایت حقوق شهروندی و استفاده از معیارهای علمی انجام شود. تصمیم‌گیری شتاب‌زده یا ارجاع افراد صرفاً بر اساس یک تخلف ساده می‌تواند اعتماد عمومی را کاهش دهد.
طرح هنوز برای همه متقاضیان اجباری نشده است
با وجود برگزاری جلسات مشترک و ادامه پیگیری‌ها، تست سلامت روان هنوز برای تمام متقاضیان گواهینامه رانندگی در ایران اجباری نشده است. این طرح در حال حاضر در مرحله بررسی، تدوین دستورالعمل و طراحی سازوکار اجرایی قرار دارد و زمان مشخصی برای آغاز اجرای سراسری آن اعلام نشده است.
همچنین قرار است درباره علت اجرا نشدن این بخش از قانون از وزارت بهداشت توضیح خواسته شود. در صورت نیاز، موضوع می‌تواند از مسیر ریاست‌جمهوری یا هیئت دولت برای دریافت تصمیم و دستور ویژه دنبال شود. موفقیت طرح به همکاری میان پلیس راهور، وزارت بهداشت، مراکز روان‌شناسی، آموزشگاه‌های رانندگی و مراکز معاینه فنی و پزشکی وابسته خواهد بود.
اجرای درست این برنامه نباید باعث پیچیده‌تر شدن بی‌دلیل فرآیند دریافت گواهینامه شود. سامانه ثبت نوبت، اعلام نتیجه شفاف، زمان‌بندی مشخص، تعرفه منطقی و امکان اعتراض یا ارزیابی مجدد، از الزاماتی هستند که می‌توانند اجرای آن را برای متقاضیان قابل‌اعتمادتر کنند.
جمع‌بندی؛ تصمیمی مهم برای آینده رانندگی
اگر تست سلامت روان گواهینامه در ایران اجرا شود، فرآیند احراز صلاحیت رانندگان از تمرکز صرف بر مهارت‌های فنی و سلامت جسمی فاصله خواهد گرفت. در این صورت، توانایی کنترل خودرو، مدیریت استرس، تصمیم‌گیری در ترافیک و واکنش منطقی به خطر نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
با این حال، پرسش مهم همچنان بدون پاسخ روشن باقی مانده است: این طرح چه زمانی اجرایی خواهد شد؟ نزدیک به دو دهه از مطرح شدن الزام قانونی ارزیابی سلامت روان می‌گذرد و هنوز زمان مشخصی برای اجرای عمومی آن وجود ندارد. هر تصمیمی در این زمینه باید هم‌زمان علمی، عادلانه، محرمانه و قابل اجرا باشد؛ زیرا هدف نهایی، حذف افراد از جاده‌ها نیست، بلکه کاهش خطای انسانی، افزایش ایمنی سرنشینان و ایجاد ترافیکی امن‌تر برای همه کاربران راه است.
گفتگو
نظر بگذارید
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده. اولین نفر باشید.