احتمال ادغام سهمیه بنزین از ۱۴۰۶ با نرخ واحد ۲۵۰۰ تومان

احتمال بازطراحی نظام سهمیه‌بندی بنزین بار دیگر مطرح شده است. بر اساس شنیده‌های موجود، ممکن است سهمیه‌های بنزین ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی از سال ۱۴۰۶ در قالب یک نرخ واحد ادغام شوند. گفته می‌شود نرخ جدید بر مبنای میانگین وزنی محاسبه خواهد شد و احتمال دارد رقم آن به حدود ۲۵۰۰ تومان برای هر لیتر برسد.

البته تاکنون تصمیم رسمی و نهایی درباره زمان اجرای این طرح، میزان سهمیه پس از ادغام یا نرخ دقیق بنزین اعلام نشده است. بنابراین، ارقام مطرح‌شده را باید در حد سناریوهای احتمالی و تحلیل‌های مبتنی بر اطلاعات موجود در نظر گرفت. در صورت اجرای طرح، تعداد نرخ‌های بنزین از سه نرخ فعلی به دو نرخ کاهش پیدا می‌کند؛ یعنی یک نرخ سهمیه‌ای در کنار بنزین آزاد باقی خواهد ماند.

ساختار فعلی قیمت و سهمیه بنزین چگونه است؟

در شرایط فعلی، بنزین در ایران با سه نرخ عرضه می‌شود. هر کارت سوخت در ماه امکان دریافت ۶۰ لیتر بنزین سهمیه‌ای با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر بنزین با نرخ ۳۰۰۰ تومان را دارد. در مجموع، سهمیه ماهانه هر کارت ۱۱۰ لیتر است. نرخ سوم نیز به بنزین آزاد اختصاص دارد که هر لیتر آن ۱۰ هزار تومان محاسبه می‌شود.

در صورتی که دارنده کارت سوخت تمام سهمیه ۱۱۰ لیتری خود را مصرف کند، هزینه خرید این مقدار بنزین در ساختار فعلی به ۲۴۰ هزار تومان می‌رسد. محاسبه این رقم به این صورت است که ۶۰ لیتر نخست با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر بعدی با نرخ ۳۰۰۰ تومان عرضه می‌شود.

طبق گزارش‌ها و شنیده‌های مطرح‌شده، در مقطع کنونی تأکید بر حفظ ثبات قیمت سوخت و تغییر نکردن نرخ‌های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی است. با این حال، پس از عادی‌تر شدن شرایط، احتمال دارد دو نرخ سهمیه‌ای موجود در یک نرخ ادغام شوند. هدف اعلام‌شده برای چنین اقدامی، کاهش پیچیدگی‌های سامانه‌ای و ساده‌تر شدن محاسبات مربوط به سهمیه‌هاست.

میانگین وزنی در طرح ادغام سهمیه بنزین چیست؟

میانگین وزنی به این معناست که هر نرخ، متناسب با سهم خود از حجم کل بنزین، در محاسبه نرخ نهایی اثر بگذارد. برای نمونه، در صورتی که مقدار بنزین عرضه‌شده با نرخ ۳۰۰۰ تومان دو برابر حجم بنزین ۱۵۰۰ تومانی باشد، دو سوم حجم با نرخ بالاتر و یک سوم آن با نرخ پایین‌تر محاسبه می‌شود. نتیجه چنین ترکیبی، نرخ میانگین ۲۵۰۰ تومان خواهد بود.

با این حال، ترکیب سهمیه فعلی روی کارت‌های سوخت دقیقاً به رقم ۲۵۰۰ تومان نمی‌رسد. سهم ۶۰ لیتری بنزین ۱۵۰۰ تومانی در برابر سهم ۵۰ لیتری بنزین ۳۰۰۰ تومانی قرار دارد. بنابراین، وزن بنزین ارزان‌تر در سهمیه فعلی بیشتر است و میانگین محاسبه‌شده پایین‌تر از ۲۵۰۰ تومان خواهد بود.

محاسبه میانگین برای ترکیب‌های مختلف سهمیه

این محاسبات نشان می‌دهد هیچ‌یک از ترکیب‌های معمول و قابل تصور برای سهمیه کارت سوخت، به‌طور مستقیم نرخ ۲۵۰۰ تومان را ایجاد نمی‌کند. میانگین سهمیه فعلی ۱۱۰ لیتری حدود ۲۱۸۱.۸ تومان است. اگر سهمیه به ۱۰۰ لیتر کاهش یابد، میانگین وزنی بسته به نحوه حذف ۱۰ لیتر، بین ۲۱۰۰ تا ۲۲۵۰ تومان خواهد بود.

به همین دلیل، این احتمال مطرح شده است که وزن‌های مورد استفاده برای رسیدن به نرخ ۲۵۰۰ تومان از ترکیب سهمیه روی کارت‌ها استخراج نشده باشد، بلکه به حجم واقعی فروش هر نرخ در کشور مربوط شود. بر این اساس، ممکن است حجم بنزین فروخته‌شده با نرخ ۳۰۰۰ تومان تقریباً دو برابر بنزین عرضه‌شده با نرخ ۱۵۰۰ تومان باشد. البته این برداشت تحلیلی است و برای تأیید آن باید آمار رسمی فروش هر یک از نرخ‌ها منتشر شود.

دو سناریو برای میزان سهمیه پس از ادغام

در صورت اجرای ادغام، دو سناریوی اصلی برای میزان سهمیه ماهانه قابل تصور است. سناریوی نخست، حفظ سهمیه فعلی ۱۱۰ لیتر است. سناریوی دوم، کاهش یا گرد شدن سهمیه به ۱۰۰ لیتر خواهد بود. با توجه به اینکه افزایش سهمیه در شرایط فعلی چندان محتمل به نظر نمی‌رسد، بررسی همین دو حالت اهمیت بیشتری دارد.

سناریوی نخست؛ حفظ سهمیه ۱۱۰ لیتری

اگر حجم سهمیه همان ۱۱۰ لیتر باقی بماند، نرخی که هزینه کل سوخت را نسبت به وضعیت فعلی تغییر نمی‌دهد، حدود ۲۱۸۱.۸ تومان خواهد بود. در این حالت، هزینه مصرف کامل سهمیه همچنان ۲۴۰ هزار تومان باقی می‌ماند.

اگر نرخ جدید برای ساده‌تر شدن محاسبات به ۲۲۰۰ تومان گرد شود، هزینه خرید ۱۱۰ لیتر به ۲۴۲ هزار تومان می‌رسد؛ یعنی تنها ۲ هزار تومان بیشتر از هزینه فعلی. اما در صورت تعیین نرخ ۲۵۰۰ تومان، هزینه کامل سهمیه ۱۱۰ لیتری به ۲۷۵ هزار تومان افزایش خواهد یافت.

سناریوی دوم؛ کاهش سهمیه به ۱۰۰ لیتر

در سناریوی دوم، سهمیه ماهانه به ۱۰۰ لیتر کاهش پیدا می‌کند. اگر قرار باشد همان هزینه فعلی یعنی ۲۴۰ هزار تومان برای این حجم حفظ شود، نرخ هر لیتر باید ۲۴۰۰ تومان باشد. با این حال، رقم ۲۴۰۰ تومان میانگین وزنی سهمیه نیست و صرفاً از تقسیم هزینه ۲۴۰ هزار تومانی بر ۱۰۰ لیتر به دست می‌آید.

میانگین وزنی واقعی برای سهمیه ۱۰۰ لیتری، بر اساس اینکه ۱۰ لیتر از کدام بخش سهمیه حذف شود، بین ۲۱۰۰ تا ۲۲۵۰ تومان خواهد بود. اگر نرخ نهایی ۲۵۰۰ تومان تعیین شود، هزینه خرید کل سهمیه ۱۰۰ لیتری به ۲۵۰ هزار تومان می‌رسد؛ یعنی ۱۰ هزار تومان بیشتر از هزینه فعلی ۱۱۰ لیتر بنزین سهمیه‌ای.

در هر دو سناریو، نرخ ۲۵۰۰ تومان از نرخی که می‌توانست هزینه کل فعلی را ثابت نگه دارد، بیشتر است. بنابراین، اگر این نرخ بر اساس حجم فروش واقعی کشور تعیین شود، ادغام سهمیه‌ها برای دارندگان کارت سوخت یک جابه‌جایی خنثی میان دو نرخ نخواهد بود و عملاً هزینه سوخت سهمیه‌ای را افزایش می‌دهد.

اثر نرخ ۲۵۰۰ تومانی بر مصرف‌کنندگان

افزایش هزینه ناشی از نرخ واحد ۲۵۰۰ تومان برای همه مصرف‌کنندگان یکسان نیست. در ساختار فعلی، ۶۰ لیتر نخست با نرخ ۱۵۰۰ تومان محاسبه می‌شود. بنابراین، افرادی که در ماه کمتر از ۶۰ لیتر بنزین مصرف می‌کنند، وارد پله ۳۰۰۰ تومانی نمی‌شوند و تمام مصرفشان با ارزان‌ترین نرخ سهمیه‌ای تأمین می‌شود.

در صورت ادغام دو نرخ، کل مصرف این گروه با نرخ ۲۵۰۰ تومان محاسبه خواهد شد. به همین دلیل، افزایش درصدی هزینه برای کم‌مصرف‌ها بیشتر است؛ هرچند مقدار مصرف آنها پایین‌تر از مصرف دارندگان خودروهای پرمصرف باقی می‌ماند.

در جدول بالا، در سناریوی سهمیه ۱۰۰ لیتری، ۱۰ لیتر اضافه مصرف با نرخ آزاد ۱۰ هزار تومان محاسبه شده است. به همین علت، هزینه فردی که ۱۱۰ لیتر در ماه مصرف می‌کند، در این حالت به ۳۵۰ هزار تومان می‌رسد. این محاسبات بر مبنای نرخ‌های فعلی انجام شده و ثابت ماندن نرخ بنزین آزاد در آنها فرض شده است.

پیشنهاد تعیین نرخ چهارم بنزین

هم‌زمان با مطرح شدن احتمال ادغام سهمیه‌های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی، موضوع دیگری نیز در زمینه آینده قیمت‌گذاری بنزین مطرح شده است. سخنگوی صنف جایگاه‌های سوخت کشور، تعیین نرخ چهارم را راهکاری برای مدیریت مصرف و توزیع عادلانه‌تر سوخت دانسته است.

بر اساس این پیشنهاد، افرادی که به بنزین بیشتری از سهمیه معمول نیاز دارند، می‌توانند مقدار اضافی را با نرخ چهارم خریداری کنند. از دیدگاه این صنف، اجرای چنین مدلی الزاماً به معنای ایجاد تورم نیست. با این حال، نرخ چهارم هنوز به تصویب نرسیده و جزئیات اجرایی آن نیز مشخص نشده است.

در کنار احتمال ادغام دو نرخ سهمیه‌ای، پیشنهاد نرخ چهارم دو مسیر متفاوت را پیش روی سیاست‌گذار قرار می‌دهد. مسیر اول، ساده‌سازی ساختار فعلی از طریق ادغام نرخ‌های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان است. مسیر دوم، حفظ پله‌های موجود و اضافه کردن یک نرخ گران‌تر برای مصرف مازاد یا مصرف‌کنندگان پرمصرف خواهد بود.

مجوز دولت برای بازبینی قیمت و سهمیه سوخت

هیئت وزیران نیز با پیشنهاد سازمان برنامه و بودجه و وزارت نفت، مصوبه‌ای ابلاغ کرده است که بر اساس آن، یک کارگروه تخصصی می‌تواند قیمت و سهمیه فرآورده‌های نفتی و گاز طبیعی را بررسی و بازبینی کند. هدف اعلام‌شده از این اختیار، مدیریت مصرف و جلوگیری از هدررفت منابع است.

این مصوبه به‌خودی‌خود نرخ جدیدی برای بنزین تعیین نمی‌کند و سهمیه تازه‌ای نیز اعلام نشده است. با این حال، از نظر قانونی امکان بررسی و تغییر قیمت یا میزان سهمیه را در اختیار کارگروه مربوط قرار می‌دهد. به همین دلیل، مصوبه جدید می‌تواند مبنای حقوقی هر دو سناریوی مطرح‌شده، یعنی ادغام نرخ‌های سهمیه‌ای یا اضافه شدن نرخ چهارم، باشد.

نرخ نهایی بنزین به چه عواملی بستگی دارد؟

در حال حاضر نمی‌توان با قطعیت گفت نرخ ادغام‌شده بنزین ۲۵۰۰ تومان خواهد بود. رقم نهایی دست‌کم به دو عامل مهم بستگی دارد. عامل نخست این است که وزن هر نرخ بر اساس سهمیه درج‌شده روی کارت سوخت محاسبه شود یا بر اساس میزان فروش واقعی بنزین با هر نرخ در کشور.

اگر مبنا سهمیه کارت باشد، میانگین نرخ‌های فعلی حدود ۲۱۸۲ تومان برای سهمیه ۱۱۰ لیتری است و ارقامی مانند ۲۲۰۰ یا ۲۴۰۰ تومان می‌توانند به هزینه فعلی نزدیک‌تر باشند. اما اگر حجم فروش واقعی بنزین مبنای محاسبه قرار گیرد و سهم فروش بنزین ۳۰۰۰ تومانی بیشتر باشد، نرخ میانگین می‌تواند به ۲۵۰۰ تومان نزدیک شود.

عامل دوم، میزان سهمیه پس از اجرای طرح است. حفظ سهمیه ۱۱۰ لیتری، کاهش آن به ۱۰۰ لیتر یا تعیین حجم دیگری، اثر مستقیمی بر هزینه نهایی مصرف‌کنندگان خواهد داشت. در صورت کاهش سهمیه، مصرف مازاد باید با نرخ آزاد یا در صورت اجرای طرح نرخ چهارم، با نرخ جدید محاسبه شود.

در نتیجه، ادغام سهمیه‌های بنزین هنوز در مرحله بررسی و گمانه‌زنی قرار دارد. اجرای احتمالی آن از سال ۱۴۰۶، حذف بنزین ۱۵۰۰ تومانی از ساختار فعلی و باقی ماندن یک نرخ سهمیه‌ای در کنار نرخ آزاد را به همراه خواهد داشت؛ اما زمان اجرا، میزان سهمیه و نرخ نهایی تنها پس از اعلام رسمی سیاست‌گذار مشخص می‌شود.