تاوان حذف پراید؛ هشدار درباره خلأ خودروهای اقتصادی

حذف پراید از خط تولید، همچنان یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در سیاست‌گذاری صنعت خودرو ایران است. عبدالله توکلی لاهیجانی، مدیرکل سابق دفتر صنایع خودرو وزارت صنعت، معدن و تجارت، با انتقاد از توقف تولید این خودرو اعلام کرد که مسئله اصلی، دفاع از ادامه تولید پراید نیست؛ بلکه نبود یک جایگزین اقتصادی، ایمن و متناسب با توان مالی خانوارهای ایرانی است.

به گفته او، توقف تولید پراید در شرایطی انجام شد که محصولی با قیمت و هزینه استفاده قابل‌دسترس، برای بخش بزرگی از بازار معرفی نشده بود. نتیجه چنین رویکردی، کاهش امکان خرید خودرو برای خانوارهای کم‌درآمد و سوق پیدا کردن بخشی از مشتریان سابق این خودرو به سمت موتورسیکلت بوده است. این موضوع از نگاه ایمنی نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا موتورسیکلت‌سواران در زمان وقوع تصادف، در مقایسه با سرنشینان خودرو، آسیب‌پذیری بیشتری دارند.

مصرف سوخت پراید در برابر خودروهای سنگین امروز

توکلی لاهیجانی در توضیح پیامدهای توقف تولید پراید به موضوع مصرف سوخت اشاره کرد. پراید در سال‌های گذشته به دلیل مصرف حدود ۷ لیتر بنزین در هر ۱۰۰ کیلومتر مورد انتقاد قرار می‌گرفت، اما به گفته این مقام سابق وزارت صمت، اکنون برخی خودروهای مونتاژی و وارداتی، به‌خصوص شاسی‌بلندهای سنگین، در شرایط واقعی بیش از ۱۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر مصرف دارند.

این مقایسه از آن جهت مطرح شده است که سیاست‌های صنعت خودرو باید علاوه بر توجه به ایمنی، به مصرف سوخت و شرایط انرژی کشور نیز توجه داشته باشد. در شرایطی که کشور با ناترازی بنزین روبه‌رو است، کنار گذاشتن خودروهای کوچک و کم‌مصرف و حرکت به سمت محصولاتی با وزن و مصرف بیشتر، نیازمند بررسی دقیق‌تر است. از دیدگاه این کارشناس، اولویت باید توسعه خودروهایی باشد که ضمن برخورداری از سطح ایمنی مناسب، مصرف سوخت پایینی نیز داشته باشند.

حدود نیمی از بازار به خودروهای اقتصادی نیاز دارد

مدیرکل سابق دفتر صنایع خودرو وزارت صمت تأکید کرد که بر اساس ارزیابی برخی کارشناسان، نزدیک به ۵۰ درصد بازار خودرو ایران به محصولات اقتصادی اختصاص دارد. این بخش از بازار، متقاضی خودروهایی با هزینه خرید و استفاده پایین‌تر است و نمی‌توان نیاز آن را با عرضه محصولات گران‌قیمت یا خودروهای بزرگ پاسخ داد.

او توقف پروژه‌های داخلی برای طراحی و تولید خودروهای اقتصادی را، بدون آنکه جایگزین مناسبی برای آن‌ها معرفی شود، یکی از خطاهای مهم در سیاست‌گذاری صنعت خودرو دانست. به اعتقاد وی، حذف یک محصول قدیمی زمانی می‌تواند منطقی باشد که هم‌زمان، خودرویی جدید با ایمنی بهتر، مصرف کمتر و قیمت قابل‌دسترس در اختیار مردم قرار گیرد. در غیر این صورت، بخشی از تقاضای واقعی بازار بدون پاسخ باقی می‌ماند.

تولید خودروی اقتصادی یا واردات خودروهای گران‌قیمت؟

توکلی لاهیجانی همچنین از سیاست‌های ارزی و وارداتی انتقاد کرد. او معتقد است نمی‌توان از محدودیت منابع ارزی سخن گفت، اما به جای تمرکز بر تولید خودروی داخلی با ارزبری حدود ۳ هزار دلار، واردات خودروهایی با ارزش تقریبی ۳۰ هزار دلار را در اولویت قرار داد.

این دیدگاه بر ضرورت هماهنگی میان سیاست واردات و نیاز واقعی بازار تأکید دارد. واردات خودروهای گران‌قیمت، به‌تنهایی نمی‌تواند خلأ موجود در بخش خودروهای اقتصادی را برطرف کند. از سوی دیگر، در شرایط ناترازی بنزین، واردات شاسی‌بلندهایی با مصرف بیش از ۱۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر و پیکاپ‌هایی با مصرف نزدیک به ۲۰ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر، با هدف کاهش مصرف سوخت و توسعه حمل‌ونقل کم‌مصرف همخوانی ندارد.

انتقاد از الگوبرداری مستقیم از استانداردهای خارجی

بخش دیگری از انتقادهای این مقام سابق وزارت صمت به نحوه تدوین و اجرای استانداردهای خودرویی در ایران مربوط می‌شود. او با اشاره به تفاوت شرایط فنی، اقتصادی و اجرایی کشورها گفت که الگوبرداری از برخی استانداردهای اروپایی، بدون بررسی تناسب آن‌ها با وضعیت داخلی، می‌تواند هزینه تولید خودرو را افزایش دهد؛ بدون آنکه الزاماً نتیجه مورد انتظار در زمینه ایمنی یا کاهش آلایندگی حاصل شود.

به گفته وی، در برخی موارد تجهیزاتی مانند چراغ روشنایی روز در ایران الزامی است، در حالی که در تعدادی از بازارهای بزرگ خودرو، الزامات متفاوتی برای چنین تجهیزاتی وجود دارد. او همچنین به تفاوت مقررات مربوط به سیستم ترمز موتورسیکلت و تفاوت استانداردهای آلایندگی ایران و چین اشاره کرد و خواستار ارزیابی آثار واقعی هر استاندارد شد.

از نگاه توکلی لاهیجانی، استانداردها باید بر اساس میزان تأثیرگذاری آن‌ها بر ایمنی سرنشینان، محیط‌زیست و قیمت تمام‌شده خودرو بررسی شوند. هدف از اجرای استاندارد نباید صرفاً افزایش الزامات فنی باشد، بلکه باید مشخص شود هر الزام چه دستاوردی برای مصرف‌کننده و جامعه ایجاد می‌کند و هزینه آن تا چه اندازه با توان تولیدکننده و خریدار تناسب دارد.

لزوم احیای پروژه‌های تولید خودروهای ارزان

توکلی لاهیجانی تأکید کرد که پروژه‌های طراحی و تولید خودروهای اقتصادی داخلی باید دوباره در دستور کار قرار گیرد. به اعتقاد او، این پروژه‌ها باید با همکاری سازمان ملی استاندارد و سازمان حفاظت محیط‌زیست پیش بروند تا محصول نهایی، هم از نظر ایمنی و آلایندگی قابل‌قبول باشد و هم بتواند نیاز خانوارهای کم‌درآمد را پاسخ دهد.

صنعت خودرو زمانی می‌تواند نقش خود را در بازار ایران به‌درستی ایفا کند که علاوه بر تولید و عرضه خودروهای گران‌قیمت، امکان خرید خودروهای کوچک، کم‌مصرف، ایمن و ارزان را نیز فراهم کند. موضوع اصلی، بازگشت پراید به خط تولید نیست؛ بلکه ایجاد محصولی تازه است که ضعف‌های گذشته را نداشته باشد و با قدرت خرید بخش بزرگی از جامعه هماهنگ باشد.

در مجموع، انتقاد مطرح‌شده متوجه حذف پراید بدون ارائه جایگزین مناسب است. توقف تولید این خودرو، بدون تکمیل زنجیره تولید محصولات اقتصادی، بخشی از تقاضای بازار را بی‌پاسخ گذاشته است. از همین رو، بازنگری در سیاست‌های تولید، واردات و استانداردگذاری خودروهای اقتصادی می‌تواند به عنوان یکی از ضرورت‌های مهم صنعت خودروی ایران مورد توجه قرار گیرد.