کاهش شکاف کارخانه و بازار؛ رانت خودرو هنوز زنده است

در هفته‌های اخیر بازار خودرو نشانه‌هایی از تغییر در الگوی قیمت‌گذاری نشان داده است؛ فاصله بین قیمت کارخانه و بازار، به‌ویژه در محصولات ایران‌خودرو، کاهش محسوسی داشته و هم‌زمان طرح فروش اخیر با افت قابل‌توجه متقاضیان روبه‌رو شده است. این تحول به‌نظر می‌رسد جذابیت خرید صرفاً برای کسب سود از اختلاف قیمت را کاهش داده، اما هنوز نمی‌توان از پایان سوداگری صحبت کرد.

چقدر از رانت تخلیه شده است؟

آمارهای اعلام‌شده نشان می‌دهد میانگین اختلاف قیمت کارخانه و بازار در محصولات ایران‌خودرو از حدود 65 درصد در اردیبهشت به حدود 6 درصد رسیده است؛ کاهشی چشمگیر که می‌توان آن را مهم‌ترین نشانه کاهش رانت ناشی از قیمت‌گذاری دستوری دانست. در مقابل، فاصله قیمتی در محصولات سایپا نیز کاهش یافته اما همچنان قابل توجه است و از حدود 85 درصد به 65.2 درصد رسیده است. این اعداد گویای آن‌اند که کاهش رانت در همه بخش‌ها و شرکت‌ها با سرعت یکسان رخ نداده است.

نمونه‌هایی از اختلاف قیمت کارخانه و بازار

بررسی نمونه‌های مشخص از محصولات نشان می‌دهد که در ایران‌خودرو هنوز برخی مدل‌ها اختلاف قابل‌توجهی دارند. پژو 207i اتوماتیک سقف فلزی بدون آپشن با قیمت کارخانه 2,134,000,000 تومان در بازار حدود 2,400,000,000 تومان معامله می‌شود؛ اختلافی معادل 12.4 درصد. پژو 207 دنده‌ای نیز با اختلاف حدود 145 میلیون تومان، نزدیک به 9.8 درصد بالاتر از قیمت کارخانه خرید و فروش می‌شود. در سوی دیگر جدول، سورن پلاس XU7P تنها با اختلاف نزدیک به 30 میلیون تومان حدود 1.9 درصد بالاتر از قیمت کارخانه معامله می‌شود و تارا دستی نیز اختلافی حدود 3.2 درصد دارد.

در محصولات سایپا وضعیت متفاوت است؛ نمونه‌ای مانند شاهین G هنوز حدود 75 درصد بالاتر از قیمت کارخانه در بازار معامله می‌شود و اطلس S اختلافی نزدیک به 57 درصد دارد. این ارقام نشان می‌دهد کاهش رخ داده محسوس است اما به‌صورت یکدست در همه محصولات اعمال نشده است.

کاهش رانت؛ یکسان نیست

آنچه داده‌ها نشان می‌دهند این است که رانت ناشی از فاصله قیمت کارخانه و بازار در برخی محصولات و در برخی خودروسازان تا حد زیادی تخلیه شده، اما در برخی دیگر هنوز بخش زیادی از رانت باقی مانده است. در ایران‌خودرو بخش عمده رانت قیمتی کاهش یافته و انگیزه خرید صرفاً برای کسب سود از اختلاف قیمت کاهش پیدا کرده، اما در سایپا انگیزه‌های سوداگری هنوز کاملاً از بین نرفته‌اند. به همین دلیل صحبت از حذف کامل رانت، دقیق نیست؛ بهتر است کاهش رانت را با شدت متفاوت در میان خودروسازان توصیف کنیم.

علل کاهش متقاضیان طرح فروش

در سیزدهمین طرح فروش ایران‌خودرو شمار متقاضیان به حدود 1,700,000 نفر رسید؛ در حالی که در مرحله قبلی بیش از 6,000,000 نفر ثبت‌نام کرده بودند. این افت نزدیک به 75 درصدی را نمی‌توان تنها به کاهش رانت نسبت داد. نزدیک شدن قیمت کارخانه و بازار بی‌تردید بخشی از جذابیت سوداگری را کم کرده، اما دلایل دیگری نیز در این کاهش ثبت‌نام نقش داشته‌اند: افزایش قیمت کارخانه‌ای خودروها، کاهش قدرت خرید خانوارها، رکود در معاملات بازار، کمبود نقدینگی و انتظار بخش دیگری از خریداران برای افت بیشتر قیمت‌ها.

به عبارت دیگر، افت تقاضا محصول مجموعه‌ای از فشارهای اقتصادی است نه نتیجه صرف یک متغیر. کاهش ثبت‌نام نشان می‌دهد انگیزه ورود واسطه‌ها و سفته‌بازان کاهش یافته، اما هم‌زمان مصرف‌کنندگان واقعی نیز به‌دلیل فشار مالی از بازار دور مانده‌اند.

سرد شدن بازار حواله

یکی دیگر از شاخص‌های کاهش جذابیت سوداگری، وضعیت بازار حواله خودرو است. بررسی آگهی‌ها نشان می‌دهد حواله‌هایی که تا چند ماه پیش با مبالغ قابل‌توجه معامله می‌شدند اکنون با ارقامی بین 20 تا 50 میلیون تومان آگهی می‌شوند و حتی برای این مبالغ هم مشتری چندانی نیست. سود تضمین‌شده‌ای که قبلاً نصیب واسطه‌ها از راه برنده شدن در قرعه‌کشی می‌شد، تا حد زیادی افول کرده و بازار حواله دیگر شلوغی سابق را ندارد.

آیا بازار به تعادل رسیده است؟

کاهش شکاف قیمت کارخانه و بازار را می‌توان گامی مثبت در جهت اصلاح ساختار بازار خودرو دانست؛ زیرا بخشی از رانت ناشی از قیمت‌گذاری دستوری را از میان برمی‌دارد و می‌تواند منابع مالی بیشتری را به سمت تولیدکننده هدایت کند. با این حال، این تحول تنها ناشی از بهبود ساختاری نیست. رشد قیمت کارخانه، رکود معاملات و کاهش توان خرید مصرف‌کنندگان نیز در ایجاد این تصویر نقش داشته‌اند. از سوی دیگر، ادامه اختلاف بیش از 65 درصدی در برخی محصولات سایپا نشان می‌دهد بازار هنوز تا رسیدن به تعادل فاصله دارد و بخشی از رانت در برخی خودروها پابرجاست.

مصرف‌کننده واقعی؛ همچنان در تنگنا

کوچک شدن رانت می‌تواند به بهبود وضعیت مالی خودروسازان و کاهش فعالیت واسطه‌ها کمک کند، اما لزوماً به معنای افزایش دسترسی مصرف‌کننده واقعی به خودرو نیست. از آنجا که قیمت کارخانه نیز افزایش داشته، بخش قابل‌توجهی از خانوارها همچنان توان خرید خودرو را از دست داده‌اند. در این شرایط حمایت از مصرف‌کننده باید از مسیرهایی مانند ارائه تسهیلات خرید کم‌بهره، توسعه لیزینگ واقعی و ارائه ابزارهای اعتباری هدفمند انجام شود؛ نه از طریق ایجاد شکاف مصنوعی بین قیمت کارخانه و بازار.

جمع‌بندی

بازار خودرو ایران وارد دوره‌ای شده که جذابیت سودآوری آسان از اختلاف قیمت کاهش یافته است و برخی شاخص‌ها حاکی از کاهش رانت‌اند، به‌ویژه در محصولات ایران‌خودرو. با این حال، کاهش رانت به‌صورت نابرابر رخ داده و در برخی محصولات و شرکت‌ها هنوز فاصله قیمتی قابل‌توجهی باقی است. تا زمانی که قدرت خرید بهبود نیابد و شکاف قیمتی در برخی خودروها بالا بماند، نمی‌توان ادعا کرد بازار به تعادل کامل بازگشته است. راهبردهای حمایتی مالی و اعتباری می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در انتقال این تغییرات به منافع مصرف‌کنندگان واقعی داشته باشد.